وقف لبخند افق

کارکردهاي وقف در جامعه‏

اوقاف اگر طبق احکام اسلامي در جامعه عمل شود مي‏تواند تأثير بسزايي در حل مشکلات اجتماعي - فرهنگي و اقتصادي داشته باشد.
به طور کلي، آثار و کارکردهاي وقف در جامعه را مي‏توان به سه دسته کارکردهاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي تقسيم کرد، بنابراين، قبل از آنکه راهکارهاي ترويج فرهنگ وقف در جامعه را بيان کنيم لازم است که در ابتدا با کارکردهاي اوقاف در جامعه آشنا شويم تا با آگاهي از نتايج مثبت وقف در جامعه در گسترش فرهنگ وقف تلاش جدي نماييم.

کارکرد فرهنگي‏

اولين و مهمترين کارکرد وقف در جامعه‏ي اسلامي از گذشته‏هاي دور تاکنون کارکرد آموزشي و فرهنگي است. ابعاد آموزشي و فرهنگي وقف در جوامع اسلامي بسيار گسترده است.وقف به عنوان يک منبع مستمر مالي مراکز علمي پشتوانه‏ي مردمي داشته است و چه بسيار مدارس و مراکز علمي در جهان اسلام از طريق وقف ايجاد و گسترش يافته‏اند و بسياري از عالمان بزرگ با استفاده از درآمدهاي اوقاف توانسته‏اند به مدارج عالي علمي برسند. از طريق تقويت مالي مدارس اسلامي توسط وقف، اين مدارس توانستند در فرهنگ نظام تعليم و تربيت اروپا تأثير بگذارند.
وقف پاسدار نشر معارف اسلامي است. استفاده از درآمدهاي وقف براي ساخت مساجد، دانشگاه‏ها، خوابگاه‏هاي دانشجويي، تأسيس کتابخانه‏هاي عمومي، برگزاري کنگره‏ي جهاني حج، مجالس عزاداري ائمه (ع)، مسابقات قرائت قرآن کريم در سطح بين‏المللي، و... از کارکردهاي فرهنگي وآموزشي وقف مي‏باشد. از طريق وقف مسلمانان توانسته‏اند از طريق مدارس ديني موقوفه بهترين شاهکارهاي خود را به جهانيان معرفي نمايند و علم و دانش آنها از طريق اوقاف گسترش و رواج يافته است.

کارکرد اجتماعي‏

در بعد اجتماعي وقف همچون چتري بزرگ سايه‏ي خود را بر سر تمام نيازمندان و محرومان مي‏گستراند و جامعه را از فقر که عامل بسياري از مفاسد اجتماعي، اخلاقي و سستي در ارکان ديني است، نجات مي‏دهد و امکان همزيستي مسالمت‏آميز را در محيطي مملو از اخوت و حسن ظن، که زمينه‏ساز پيشرفت و تعالي جامعه خواهد شد فراهم مي‏کند.
بسياري از خدمات اجتماعي در گذشته از طريق موقوفات ارائه مي‏شده است؛ کاروانسراها، رباطها، دارالايتام و... اماکني بودند که به شدت مورد نياز جامعه سنتي بوده و واقفان با عنايت به اين دسته از نيازهاي اجتماعي اقدام به عمل وقف مي‏کرده‏اند، حمايت از گروه‏هاي اجتماعي مانند مسافران، فقرا، کمک به ازدواج افراد بي‏بضاعت، ايجاد مراکز بهداشتي و درماني، تأسيس پرورشگاه‏هاي کودکان بي‏سرپرست، ايجاد مجتمع تربيتي در مناطق محروم کشور و... از مهمترين کارکردهاي اجتماعي وقف در جامعه است.

کارکرد اقتصادي‏

در ميان افراط و تفريطهاي نظام سرمايه‏داري و کمونيستي، اسلام که دين عدالت و اعتدال است، نظام اقتصادي برتري از جانب خداوند و مطابق فطرت و طبيعت بشر آورده است که نه ظلم و بي‏عدالتي رژيم سرمايه‏داري در آن ديده مي‏شود و نه ديکتاتوري رژيم مارکسيستي. اسلام به جاي توسل به زور و ديکتاتوري اقتصاد را با عبادت و سياست پيوند داده است و با تربيت بسيار مؤثر خود، محيطي اسلامي مي‏سازد که برخلاف محيطهاي مادي که تکاثر و اتراف ملاک برتري است و همه سعي مي‏کنند همه چيز را در انحصار خود درآورند، در محيط اسلام سادگي و غيرخواهي و ايثار و تعميم ثروت‏هاي اضافي شخصي از راه وقف، حبس، هبه و... نه تنها ملاک برتري است بلکه عبادت بزرگ محسوب مي‏شود. از سوي ديگر، سياست اسلام بر کنترل تعديل و حفاظت ثروت جامعه است. به اين ترتيب، تمام راه‏هايي که منجر به سرمايه‏داري بدون کار مي‏شود، همه را کنترل کرده است و با گرفتن خمس و زکات و تشويق
افراد به وقف و... از ثروتمندان و تقويت افراد ضعيف در برابر آنها، فاصله را بسيار کم کرده، در جامعه تعديل ايجاد مي‏کند. بر اين اساس، وقف در جامعه‏ي اسلامي ثروت‏هاي جامعه را تعديل مي‏کند.
مکتب رهايي بخش اسلام براي نجات انسان از نااميدي‏ها و بي‏تفاوتي‏ها و به ويژه رفع تبعيض‏هاي گوناگون و استقرار نظام متعالي بر پايه‏ي قسط و عدل در جامعه‏ي بشري پديده‏ي شگرف وقف را ارايه نموده است. اسلام از طريق وقف توانسته است اختلاف طبقاتي جامعه را از بين برده و راهي براي تأمين زندگي نيازمندان پيشنهاد نمايد.
به لحاظ کارکردهاي مثبت اقتصادي وقف در جامعه، اسلام آن را در رديف ايمان به خدا و رسول و روز قيامت قرار داده است. به طوري کلي، ماهيت اوقاف جنبه‏ي اقتصادي دارد. وقف در حل مشکلات اقتصادي جامعه مي‏تواند بسيار مؤثر باشد به طوري که به عنوان پشتوانه قوي مالي براي دولت تلقي مي‏شود. استفاده از درآمد اوقاف جهت ايجاد راه‏ها، ابنيه‏هاي عمومي، احداث پل، ساخت کارخانجات توليدي براي جذب جوانان بيکار، اطعام مساکين، تهيه مسکن ارزان قيمت براي جوانان، سرمايه‏گذاري در طرح‏هاي عمراني، صنعتي و کشاورزي،کاهش قيمت‏ها و افزايش توليد و... بسيار مهم مي‏باشد. بنابراين، وقف از نظر اقتصادي تأثير بسيار زيادي بر رشد و پيشرفت جامعه مي‏گذارد.

راهکارهاي ترويج فرهنگ وقف‏

براي شکوفايي وقف در جامعه بايد فرهنگ وقف را ترويج کرد. براي اين منظور، تنها يک نهاد يا ارگان مسؤول نيست بلکه همه‏ي دستگاه‏هاي تبليغي و اجرايي کشور موظف‏اند تا در جهت اعتلاي فرهنگ وقف در جامعه با يکديگر همکاري کرده و زمينه‏هاي شکوفايي آن را فراهم آورند. هر چند عمل به وقف از سوي مردم مهمترين راه گسترش فرهنگ وقف است اما بايد توجه داشت که مردم نيازمند راهنمايي و آموزش‏هاي ديني عملي در اين زمينه هستند. از اين‏رو مسؤولان کشور به ويژه دست اندرکاران امور مذهبي و فرهنگي مي‏توانند با يک برنامه‏ريزي صحيح و سياست اصولي در جهت‏دهي افکار عمومي به سمت فرهنگ وقف مؤثر باشند.
آثار مثبت وقف در زمينه‏هاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي در جامعه ايجاب مي‏کند که در گسترش وقف تلاش جدي داشته باشيم. چرا که اگر به اين سنت حسنه عمل شود بسياري از مشکلات فعلي جامعه‏ي ما قابل حل خواهد بود. سازمان اوقاف و امور خيريه، مبلغان دين، ائمه‏ي جمعه و جماعات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان تبليغات اسلامي، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي، وزارت فرهنگ و آموزش عالي، وزارت آموزش و پرورش، سازمان صدا و سيما، وزارت کشور و مجلس شوراي اسلامي از جمله نهادها و وزارتخانه‏هايي هستند که در چگونگي ترويج و اشاعه‏ي فرهنگ وقف در جامعه نقش اساسي دارند. در اينجا به طور اجمال
وظايف و نقش هر يک از دستگاه‏هاي فوق را در گسترش فرهنگ وقف بيان مي‏داريم:

سازمان اوقاف و امور خيريه‏

1. يکي از دلايل استقبال کم مردم از اوقاف و وقف کردن، عدم آگاهي مردم نسبت به جايگاه وقف در اسلام و جايگاه اوقاف در جامعه است. مردم هنوز به حرمت خاص وقف آگاه نيستند. از سوي ديگر، مردم با مسايل و موارد مصرف اوقاف آشنا نيستند. بنابراين، سازمان اوقاف بايد با انتشار کتاب يا مجله و يا از طريق مبلغان ديني جايگاه و اهميت وقف را در جامعه مشخص کند تا زمينه‏ي گرايش مرم به وقف فراهم آيد؛
2. ايجاد واحدي به نام امور بين‏الملل در سازمان اوقاف به منظور ارتباط با کشورهاي اسلامي جهت بهره‏گيري از تجربيات آنها در زمينه‏ي وقف و بيان آن براي مردم ضروري است زيرا بسياري از مردم کشورمان از نهاد اوقاف در کشورهاي اسلامي و تأثير آن در آن جوامع آگاهي ندارند. بديهي است که اطلاع رساني در اين زمينه مي‏تواند در گرايش مردم به سمت اوقاف مؤثر واقع شود؛
3. نامگذاري يک دهه از ماه سال به نام دهه‏ي اوقاف؛ در اين دهه با برپايي نمايشگاه در زمينه‏ي اوقاف، برگزاري مسابقات ويژه‏ي وقف، انجام سخنراني‏ها در مساجد، مدارس و دانشگاه‏هاي کشور، معرفي واقفان به مردم و... مردم را با اوقاف بيشتر آشنا کنند؛
4. تهيه‏ي کتاب در زمينه‏ي معرفي منابع تحقيقي درباره‏ي وقف (کتاب‏شناسي وقف) با همکاري وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي؛ متأسفانه در کشور ما درباره‏ي وقف کمتر تحقيق و مطالعه شده است و اين نيز به دليل عدم دسترسي محققان به منابع در اين زمينه مي‏باشد. انجام تحقيق و مطالعه درباره‏ي اوقاف به گسترش فرهنگ وقف در جامعه کمک مي‏کند؛
5. برگزاري مسابقه در زمينه‏ي وقف و در نظر گرفتن جوايز براي برندگان آن به منظور آشنايي مردم با وقف، تاريخچه‏ي وقف و مصارف وقف از طريق مطبوعات و سازمان صدا و سيما؛
6. تهيه‏ي آرم مشخص براي سازمان اوقاف و امور خيريه تا اينکه مردم به اهميت و جايگاه اوقاف در کشور پي ببرند؛
7. تشويق واقفان کوچک براي اينکه کم‏کم حس وقف کردن در مردم به وجود آيد؛
8. معرفي واقفان گذشته و حال در قالب يک کتاب يا مجله يا مطبوعات؛ به خاطر اينکه انگيزه‏ي وقف کردن در مردم پديد آيد و بدانند که انجام کارهاي خير توسط آنها مورد تقدير جامعه و مسؤولان است؛
9. نظارت بر حسن اجراي وقف در جامعه؛
10. حذف مستأجر کل از سوي سازمان اوقاف؛ اوقاف مستأجر جزء را بپذيرد تا قشر وسيعي از جامعه از مزاياي اوقاف بهره‏مند شوند و مردم با مشاهده‏ي فوايد مستأجر در مي‏يابند که اين درآمدها متوجه اقشار زيادي از جامعه مي‏شود نسبت به وقف و اوقاف تمايل مثبت نشان مي‏دهند؛
11. جمع‏آوري و نگارش انديشه وقف کنندگان و انگيزه‏هاي واقف از وقف به صورت کتاب و يا مقاله و درج آن در مطبوعات کشور؛
12. تشکيل انجمن جنبش وقف‏گرايي در کشور و فعاليت و تبليغ در زمينه‏ي وقف از سوي اين انجمن؛
13. تهيه‏ي فهرست کامل موقوفات کشور از سوي سازمان اوقاف و معرفي آنها به مردم از طريق صدا و سيما، مطبوعات و يا گنجاندن آن در کتاب بينش اسلامي براي آشنايي دانش‏آموزان با موقوفات کشور. اين کار باعث مي‏شود که بذر گرايش به اوقاف در سنين پايين در ذهن دانش‏آموزان به وجود آيد و در آينده نسبت به اين سنت نبوي بي‏تفاوت نباشند. متأسفانه بسياري از تحصيل کرده‏هاي جامعه‏ي ما هنوز با پديده‏ي وقف آشنا نبوده و کمترين اطلاعي درباره‏ي آن ندارند؛
14. تشکيل هيأت امناي بنيادهاي وقفي در سطح کشور متشکل از شخصيت‏هاي محلي براي نظارت بر حسن اجراي قوانين اوقاف و نيز ارشاد مردم در زمينه موقوفات؛
15. برگزاري همآيش در زمينه‏ي وقف در يکي از استان‏هاي کشور و يا در دانشگاه‏هاي کشور به طور مداوم هر سال و امتياز قايل شدن براي واقف از
ديگر برنامه‏هاي سازمان اوقاف در جهت گسترش فرهنگ وقف مي‏باشد.

مجلس شوراي اسلامي‏

1. تدوين قوانين جديد در زمينه‏ي وقف و مشخص کردن مصارف وقف با توجه به نيازهاي جامعه پس از مشورت با مقام ولايت فقيه و از بين بردن نارسايي‏هاي قانوني در زمينه‏ي اوقاف؛
2. در نظر گرفتن مجازات سخت براي کساني که به موقوفات تعدي و تجاوز مي‏کنند؛
3. در نظر گرفتن امتياز و تسهيلات براي واقفان تا ديگران نيز به انجام وقف مبادرت ورزند از طريق تصويب قوانين در اين زمينه.

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي‏

1. تدوين، نگارش و چاپ کتاب در زمينه‏ي وقف؛ اکثر منابع در زمينه‏ي وقف عربي است که براي استفاده‏ي عموم بايد به فارسي برگردانده شود؛
2. انجام کارهاي تحقيقاتي براي شناسايي فرهنگ وقف در ايران و ساير کشورها؛
3. تشويق اهل قلم به نوشتن کتاب با موضوع وقف؛
4. برگزاري همآيش‏هاي ادواري درباره‏ي راه‏هاي احياي موقوفات با همکاري سازمان اوقاف.
5. برگزاري نمايشگاه‏هاي هنري در زمينه‏ي وقف در سراسر کشور؛
6. برگزاري مسابقه با موضوع وقف، تهيه‏ي فيلم، تئاتر با موضوع وقف، چاپ وقف‏نامه‏ها و در دسترس قرار دادن آنها به مردم و ايجاد مراکز تحقيق مستقل در زمينه‏ي مطالعات وقفي از جمله وظايف و رسالت‏هاي اين وزارتخانه در راستاي ترويج فرهنگ وقف در جامعه مي‏باشد.

سازمان تبليغات اسلامي‏

1. جمع‏آوري احاديث و روايات مربوط به وقف و انتشار آنها به صورت کتاب؛
2. اعزام مبلغ به روستاها براي بيان فلسفه‏ي وقف در اسلام براي مردم؛
3. برگزاري جشن وقف در شهر و روستا؛
4. تشويق واقفان شهر و روستا در مصلاي نماز جمعه با هماهنگي امام جمعه شهر.

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي‏

معرفي وقف در جهان اسلام و دعوت مسؤولان اوقاف کشورهاي اسلامي به ايران براي انجام سخنراني درباره‏ي سياست‏هاي اوقاف در کشورشان به منظور آگاه نمودن مردم از وضعيت وقف در کشورهاي اسلامي بسيار حايز اهميت است.

وزارت فرهنگ و آموزش عالي‏

1. تشويق دانشجويان دوره‏هاي کارشناسي ارشد و دکتري به نگارش پايان‏نامه‏هاي تحصيلي با موضوع وقف؛
2. برگزاري همآيش‏هاي دانشجويي در زمينه‏ي وقف؛
3. آموزش وقف‏نامه نويسي به دانشجويان براي آگاهي آنها از وقف؛
4. ديدار دانشجويان از مراکز اوقاف و بازديد از موقوفات کشور در قالب فوق برنامه‏هاي آموزشي دانشگاه‏ها؛
5. خريد کتاب براي دانشجويان، برگزاري جشن‏هاي ازدواج دانشجويي با همکاري سازمان اوقاف تا از اين طريق دانشجويان و جوانان به تأثير و اهميت وقف در جامعه پي ببرند و در آينده به انجام آن اهتمام ورزند.

وزارت آموزش و پرورش‏

1. گنجاندن باب وقف در کتاب‏هاي درسي براي آشنايي دانش‏آموزان با وقف؛
2. آموزش وقف‏نامه نويسي به دانش‏آموزان براي آگاهي آنها درباره‏ي وقف؛
3. برگزاري مسابقه بين دانش‏آموزان تحت عنوان طرح شناسايي موقوفات در کشور؛ دانش‏آموزان با اين روش با پديده‏ي وقف آشنا خواهند شد؛
4. در درس انشا سعي شود که معلمان از دانش‏آموزان بخواهند درباره‏ي وقف و اوقاف انشا بنويسند؛
5. برگزاري اردوهاي آموزشي و بازديد از موقوفات براي دانش‏آموزان‏

سازمان صدا و سيما

متأسفانه اطلاع‏رساني درباره‏ي فوايد و کارکردهاي وقف در جامعه از سوي صدا و سيما بسيار ضعيف است. در تلويزيون ما انواع پفک نمکي تبليغ مي‏شود ولي درباره‏ي وقف هيچ کاري صورت نگرفته است. در اين زمينه سازمان صدا و سيما موظف به اجراي اين موارد مي‏باشد:
1. معرفي واقفان از طريق سيما، مصاحبه با آنها، تهيه‏ي سريال تلويزيوني از زندگي واقفان بزرگ تا به عنوان الگو در جامعه مطرح شوند و تشويقي براي کساني که به وقف اهميت مي‏دهند باشد؛
2. نقل آراي مذاهب فقهي اسلامي در مسايل مربوط به وقف از طريق برنامه‏هاي تلويزيوني؛ مثلا در برنامه‏ي »درس‏هايي از قرآن« لااقل به موضوع وقف نيز اشاره شود؛
3. تهيه‏ي فيلم و سرود درباره‏ي وقف؛
4. آموزش به مردم در زمينه‏ي وقف و اينکه چه چيزي را براي چه وقف کنند. اين آموزش مي‏تواند هفته‏اي يک شب به مدت بيست دقيقه در يکي از شبکه‏ها پخش شود. در اين برنامه با دعوت از مدرسان حوزه‏ي علميه‏ي قم و مراجع تقليد فوايد، مقاصد و نحوه‏ي اجرا و مصارف وقف را براي مردم مشخص کنند؛
5. تهيه‏ي فيلم از موقوفات کشورهاي اسلامي به منظور آشنايي مردم با کارکردهاي وقف در آن کشورها؛
6. برگزاري مسابقه.

وزارت کشور

فرمانداران، بخشداران، دهداران و شوراهاي شهر و روستا و شهرداري‏ها نيز مي‏توانند با معرفي واقفان، تبليغ در زمينه‏ي وقف و معرفي موقوفات در گسترش و همگاني کردن فرهنگ وقف سهيم باشند.
راه‏هاي ايجاد موقوفات جديد
در کنار تشويق مردم به وقف بايد جهت وقف را با توجه به نيازهاي جامعه مشخص کرد تا از موقوفات تکراري نظير ساخت مسجد و... جلوگيري شود. تحقيق شود که نيازهاي روز جامعه کدامند تا موقوفات به آن سمت سوق داده شود. بديهي است که اگر وقف براي
کارهاي عمراني، صنعتي، کشاورزي و سرمايه‏گذاري در کارهاي توليدي باشد نسل جديد به وقف روي خواهد آورد و موقوفات تازه شکل مي‏گيرد.
تأسيس کتابخانه‏هاي عمومي، موزه‏ها، ساخت خوابگاه‏هاي دانشجويي، تأسيس مراکز آموزشي براي فراگيري حرفه و شغل توسط جوانان، ساخت کارخانجات توليدي و مراکز خدماتي در مناطق محروم و جذب جوانان بيکار، تأسيس مدارس شبانه‏روزي براي کودکان بي‏بضاعت، کمک به سازمان بهزيستي، آموزش و پرورش، دانشسراها، هلال‏احمر، تهيه‏ي مسکن ارزان قيمت براي جوانان و... مي‏تواند از جمله مصارف جديد اوقاف و نيز ايجاد موقوفات جديد با توجه به نيازهاي جامعه باشد که آثار آنها در جامعه بيشتر خواهد بود و مردم نيز با ديدن آثار و کارکرد وقف در اين زمينه در ايجاد موقوفات تازه شرکت مي‏کنند. شناسايي زمين‏هاي وقفي در سراسر کشور از سوي سازمان اوقاف به ويژه زمين‏هاي وقفي که در نتيجه‏ي اصلاحات ارضي به دست مردم افتاد، بازسازي موقوفه‏هاي مخروبه نيز مي‏تواند در احياي موقوفات مؤثر باشد. به نظر مي‏رسد بيان کارکردهاي موقوفه‏هاي آستان قدس رضوي براي مردم، آنها را به تشکيل موقوفات تازه تشويق و کمک نمايد. بنابراين، بايد تحقيق شود که نيازهاي جامعه چيست تا متناسب با آن نيازها موقوفات جديد شکل بگيرد. تدوين قوانين تازه درباره‏ي موقوفات از سوي مجلس شوراي اسلامي و استفتا از مقام معظم رهبري درباره‏ي مصارف جديد موقوفات در اين زمينه بسيار مؤثر و راهگشاست. مسؤولان ذي‏ربط نيز موظف به تبليغ، راهنمايي و تشويق مردم در ايجاد موقوفات جديد هستند. تهيه‏ي جزوات آموزشي و برگزاري کلاس‏هاي آموزشي براي توجيه مردم در اين خصوص ضروري است.

نتيجه‏

وقف يکي از برترين و پردوامترين مظاهر احسان و نيکوکاري به مردم و خدمت به همنوعان و کمک به مصالح جامعه و تنظيم امور فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي است. مي‏توان به جرأت ادعا کرد که اگر اوقاف در مسير صحيح به راه انداخته شود و واقفان به راه معقول و درستي هدايت شوند بسياري از مشکلات جامعه حل مي‏شود. به عبارت ديگر، کارنامه‏ي درخشان وقف اين نويد را به ما مي‏دهد که از طريق گسترش موقوفات و هدايت آنها مي‏توان اکثر نيازها و ضروريات جامعه را تأمين کرد و سنگيني اين امر را از بيت‏المال مسلمين برداشت يا لااقل از فشار آنها بر بودجه‏ي کل کشور کاست.
با توجه به کارکردهاي مثبت وقف در جامعه ضروري است که از طريق تدوين يک سياست اصولي و برنامه‏ريزي شده از سوي دولت به منظور شکوفايي فرهنگ وقف در جامعه، زمينه‏هاي احياي اين سنت حسنه و نبوي را فراهم آورد. اين امر مستلزم تلاش همه‏ي دستگاه‏هاي اجرايي کشور است. از همه مهمتر، عمل مسؤولان به وقف به عنوان الگو مي‏تواند در گرايش و سوق‏دهي مردم در عمل به وقف مؤثر باشد و به تدريج فرهنگ وقف در جامعه حاکم گردد.

پي نوشت :

1-نهج‏الفصاحه، کلام 906، ص 183؛ وسائل الشيعه، ج 13، ص 292.
2- فروع کافي، ج 7، کتاب الوصايا، باب الصدقات، حديث 5
3-وسايل الشيعه، ج 6، کتاب الوقف و الصدقات، باب 10، حديث 2
4-همان.
5-سليمي‏فر، مصطفي، نگاهي به آثار اقتصادي و اجتماعي وقف، انتشارات آستان قدس رضوي، 1370، صص 68، 67، 65.
6-وسايل الشيعه، ج 13، ص 312؛ بحارالانوار، ج 103، ص 183.
7-بحارالانوار، ج 41، ص 43.
8- مستدرک الوسائل، ج 2، ص 511
9-فروع کافي، ج 7، همان
10- سليمي‏فر، مصطفي، همان، ص 65
11-لمبتون، مالک و زارع در ايران، ترجمه‏ي اميري، منوچهر، مرکز انتشارات علمي و فرهنگي، ج 1362، 3، ص 81.
12-شهابي، علي‏اکبر، تاريخچه‏ي وقف در اسلام، تهران، چاپخانه‏ي دانشگاه تهران، 1343، ص5.
13-لمبتون، همان، ص 81.
14-مجله‏ي وحيد، ش 1352، 7، ص 61.
15-فضل‏الله همداني، رشيدالدين، سوانح الافکار رشيدي، به کوشش محمدتقي دانش پژوه، تهران، کتابخانه‏ي مرکزي دانشگاه تهران، 1358، ص 36 - 32
16-تذکرة الملوک،به کوشش سيد محمد دبيرسياقي؛ سازمان اداري حکومت صفوي، ترجمه رجب‏نيا، مسعود، تهران، ج 2، اميرکبير، 1368، ص 2.
17-لمبتون، همان، ص 223.
18-سپنتا، عبدالحسين، تاريخچه‏ي اوقاف اصفهان، اداره‏ي کل اوقاف اصفهان، 1346، ص 343 - 340.
19-دالماني، هانري رنه، سفرنامه از خراسان تا بختياري، ترجمه‏ي فره‏وشي، تهران، چاپ گيلان، ص 73 - 72.
20-گزارش مسؤولين اداره‏ي موقوفات ملک، کتابخانه‏ي آستان قدس رضوي، ص 27
21-سازمان حج و اوقاف و امور خيريه، نگاهي کوتاه به سنت نبوي وقف، ص 18.

منبع: ميراث جاويدان